home page
News
Biography
Novels
Other Novels
Interviews
Interviews
Photo Gallery
UCT
LitNet
LitNet Akademies
Contact

— interviews —

E-mail-interview met gastschrijver Etienne van Heerden:
De 'onvoorspelbare geschiedenis' van Zuid-Afrika

Christiaan Weijts


Etienne van Heerden

Romanciers waarschuwen met hun fictie voor gevaren die rondom geschiedschrijving bestaan, stelde de Zuid-Afrikaanse gastschrijver Etienne van Heerden. De geschiedenis is in handen van hen die het archief beheren, en dat maakt het verleden 'onvoorspelbaar'. 

De collegezalen van Kaapstad heeft hij voor een half jaar omgeruild voor die van Leiden. Als gastschrijver bij de opleiding Nederlands geeft de Zuid-Afrikaanse schrijver en hoogleraar in de letterkunde Etienne van Heerden college over het schemergebeid tussen geschiedschrijving en literatuur, werkelijkheid en fictie.
Vanuit Nederland houdt hij met zijn laptop, of skootrekenaar, contact met zijn Zuid-Afrikaanse studenten en met de grootste Zuid-Afrikaanse culturele internetkrant, waar hij hoofdredacteur van is. Vorig jaar leidde hij de totstandkoming van de eerste Afrikaanse 'interactieve roman', Die rooie roman. Voor dit interview verkiest hij dan ook een eigentijdse vorm: het e-mail-interview. Maar ook in die vorm is hij er waakzaam op goed te worden geciteerd. 'Plaas elke antwoord volledig', vraagt hij in een van zijn e-mails. 'Ek het verskriklike ervaringe met Europese joernaliste!'

Zonder risico's

De schrijver is al vaker in Nederland geweest, maar voor het eerst logeert hij op het platteland, in de buurt van Ouderkerk. 'Ik ken de Nederlandse steden heel goed, want ik kom vaak naar Amsterdam, Utrecht of Den Haag. Maar deze keer woon ik midden tussen de koeien en de windmolens. Ik doe mijn boodschappen ('my inkopies' in het Afrikaans) in zo'n klein dorpje waar mensen heel voorzichtig zijn met buitenlanders. Ik leer nu ook het Nederland buiten de Amsterdamse grachtengordel kennen. Het overheersende gevoel is dat dit een land zonder veel risico's of gevaren is.'

Is er een groot verschil tussen schrijver in Zuid-Afrika zijn en schrijver in Nederland?

'Zuid-Afrika is een weids en droef land [O wye en droewe land, een bekende dichtregel van N.P. van Wyk Louw - red.] Nederland is volgens mij alleen voor de allochtonen die ik 's avonds na elven op de bus tussen Schiphol en Ouderkerk zie iets dat in de buurt van een wye en droewe land kan komen. De rest van Nederland lijkt mij goed ingeburgerd en braaf. Er zijn hier grote zekerheden.'

Dit komt onder meer omdat het verleden duidelijker is, in tegenstelling tot dat van het complexe Zuid-Afrika, waarvan Van Heerden hij het verleden als even onvoorspelbaar ziet als de toekomst. De 'onvoorspelbare geschiedenis' is een van Van Heerdens hoofdthema's. Ook zijn Albert Verwey-lezingen zullen hier over gaan.

'Het verleden is hier voorspelbaarder dan de onvoorspelbare geschiedenis van Zuid-Afrika. In Zuid-Afrika is de werkelijkheid dikwijls vreemder dan fictie. Concepten zoals "wie bezit het heden", zijn daar daadwerkelijke relevante overwegingen, want dit beïnvloedt ook het bezit en de verwerking van het verleden. Er is een compleet onderdrukt verleden dat opgeschreven, herontdekt moet worden. Wij waren een sterk onderdrukte samenleving, in alle opzichten. Er liggen dus ontzettend veel verhalen. Verhalen bewegen zoals hittegolven boven het landschap. Ik word echter wat huiverig als sommige Zuid-Afrikaanse schrijvers opmerken dat Zuid-Afrika een goudmijn is voor schrijvers op zoek naar verhalen. Dat klinkt te winstmatig, dat een droevige, moeilijke geschiedenis als iets cultureel winstgevends opgegraven kan worden. Maar nochtans is het zo dat Zuid-Afrika een dramatisch land was en nog steeds is. Het gaat om een hybride versmelting van culturele en allerlei andere energieën die daar uit voortspruiten.'

(((Heel anders dan in Nederland dus, al ziet Van Heerden daar wel verandering in komen: 'Nederland? De Amsterdamse grachtengordel? Ik denk dat Nederland iets van zijn gezelligheid zal gaan inboeten in de toekomst. De aanwezigheid van degenen die ik 's avonds laat in de bus zie, en vooral hun nakomelingen, zal aan Nederland interessante, scheppende energieën geven in de decennia die volgen. Jullie beste verhalen liggen nog vóór jullie.')))

Wat is in de relatie tussen geschiedschrijving en literatuur? Is geschiedschrijving net fictie, omdat het een constructie van het verleden is?

'Het is oud nieuws dat wij altijd maar constructies aan het scheppen zijn. Daarom zijn de begrippen "het verleden" aan de ene kant en "de geschiedenis" aan de andere kant begrippen waar we voorzichtig over na moeten denken. Is geschiedenis datgene wat werkelijk gebeurd is, of is geschiedenis eerder de optekening van de gebeurtenissen? In welke mate is, zoals een theoreticus al opgemerkt heeft, het verleden dus iets dat een mens alleen bereikt door teksten? Het verleden als archief? Wie beheert het archief, wie besluit welke incidenten opgetekend worden en welke niet? In Zuid-Afrika was en is dit een belangrijke vraag. Schrijvers zoals J.M. Coetzee, Salman Rushdie, André Brink en anderen maken je er bewust van dat je voorzichtig moet omgaan met het gemakkelijke gelijkstellen van de begrippen verleden en geschiedenis. Romanciers openen dus met hun fictie onze ogen voor gevaren die ook rondom geschiedschrijving bestaan. Mijn romans De betoverde berg, Casspirs en camparis, De stoetmeester en Kikuyu richten zich niet alleen op het verleden, maar bezinnen zich ook op de vraag hoe iemand met het verleden omgaat, en hoe herinnering en verzwijging onvoorspelbare krachten zijn waarmee wij allemaal dagelijks bezig zijn, ook op het gebied van onze eigen, private levens. Onze kleingeskiedenisse dus…'

'Literatuur kan nooit representatief zijn. Het is geen ansichtkaart van een land.'

Maar niet alleen het verleden, ook het heden is onvoorspelbaar, zo blijkt uit het antwoord op de vraag in hoeverre de literatuur die wij kennen uit Zuid-Afrika, zoals Coetzee's Disgrace, een representatief beeld geeft van het land?
'Literatuur kan nooit representatief zijn. Het is geen ansichtkaart van een land. Een tekst is een interventie, een geluksschot, een bespiegeling of ergernis, een verbeelding, een uitsnede, een collage, een levend ding, dat met in de loop der tijd ook steeds weer anders lijkt. Het is niet statisch. "Representatief" heeft dus te veel van het veilige, knusse huiskamerbegrip dat het hier is. Disgrace is wel een erg sterk en ook voor Zuid-Afrikaanse lezers erg schokkend, ontstellend boek. Wij pendelen voortdurend tussen hoop en wanhoop in Zuid-Afrika. In mijn twee openbare lezingen, Die skrywer as historiograaf en Die skrywer als getuie, zal ik op deze dingen ingaan.'

Is het niet moeilijk om een dergelijke theoretische benadering - u bent hoogleraar letterkunde - te combineren met het schrijverschap?

'Ik vind de pendeltocht tussen bijvoorbeeld een romanmanuscript waar ik mee bezig ben en de werkelijke wereld al moeilijker. Het is inderdaad aan de ene kant erg veeleisend om een roman van 400 bladzijden te schrijven en daarnaast ook als hoogleraar op te treden. Maar tot dusver hebben mijn theoretische belangstelling en mijn scheppende werk elkaar gevoed. Ik vind het schrijven van essays over de literatuurtheorie ook erg scheppend. Een universiteitsomgeving houd je op scherp, contact met jonge mensen zorgt ervoor dat je illusies voortdurend door een nieuwe, kritische generatie worden verbroken. Dat is waarom ik van mijn universiteitswerk houd. Het is gezond voor een schrijver om in een kritische en theoretisch wakkere omgeving te zijn. Wanneer ik later op een dag voel dat mijn theoretische belangstelling mijn scheppend werk belemmert, zal ik fulltime moeten gaan schrijven. De keuze is voor mij eenvoudig. Het bestuur van de grootste Zuid-Afrikaanse krant op internet houdt mij echter erg bezig op dit ogenblik. Het is een meertalige krant die dagelijks nieuw materiaal levert en die ik tijdens mijn verblijf hier met mijn laptop of skootrekenaar zoals wij dit noemen, bestuur.'

De belangstelling voor Afrikaanse literatuur heeft onder meer door Van Heerdens voorganger als gastschrijver, Gerrit Komrij een aardige duwtje in de rug gehad. Komrij bracht vorig jaar een bloemlezing van Afrikaanse poëzie uit. Een goede ontwikkeling, volgens Van Heerden.

'De betrokkenheid van mensen als Komrij, Van Dis, Dorsman en ook van academici zoals Eep Francken [docent aan de opleiding Nederlands -red.] en organisaties als Kairos is allemaal erg belangrijk. Ondanks de Hollandse vrees voor het politiek-incorrecte begrip "stamverwantschap" is het toch zo dat een levendige belangstelling voor Afrikaanse literatuur voor Nederlanders erg belangrijk is. Niet als een stukje exotica, maar als een stuk leefwereld die veel overeenkomsten heeft met, bijvoorbeeld, de Nederlandse literatuur die gemaakt wordt in het Caribische gebied.'

Zijn ervaringen met de studenten in de twee werkgroepen die hij op dinsdag geeft, zijn bijzonder goed. 'Ik geniet altijd van de Leidse studenten. Dit is niet mijn eerste bezoek aan Leiden. Ik heb in de benauwdere, moeilijker tijden van vóór de democratische overgang ook al hier opgetreden. Het is altijd interessant om met studenten buiten je vertrouwde omgeving contact te hebben. Je moet veel meer moeite doen om literatuur te contekstualiseren. De socio-literaire nuances moeten uitvoerig verduidelijkt worden. Dan pas kan een tekst tot zijn recht komen. En Zuid-Afrika is een ontzettend complex land - het meest uitputtende land om in te wonen! - wat betekent dat je dingen erg voorzichtig moet benaderen. Je moet tegen de clichématige beelden die we allemaal van een ander land hebben, in bewegen. Werken in deze situatie benadrukt dus opnieuw dat literatuur niet geïsoleerd geschapen of gelezen kan worden. Elke lezer zit met zijn eigen stel vooroordelen en verwachtingen. Je moet dus eerst bepaalde achtergrondinformatie geven voordat je een specifieke tekst kan behandelen. Dan besef je ook in welke mate literatuur en het gesprek rond literatuur de neerslag vormen van een land en de problemen van een land. Maar er is ook een andere interessante bijkomstigheid. Met vreemden om je heen kijk je zelf ook weer nieuw, door hún ogen, naar vertrouwde teksten. Daarom zijn reacties van studenten altijd interessant. Voor mij is dit ook een leerproces.'

Op donderdag 22 en 29 november houdt Etienne van Heerden de Albert Verwey-lezingen, getiteld 'Die skrywer as historiograaf' en 'Die skrywer as getuie'.

— Interviews —

2010 Etienne van Heerden | Contact: etienne@etiennevanheerden.co.za